Gelezen: Binnen de huid

J.J. Voskuil, Binnen de huid

Voskuil heeft in zijn schrijfwerk boven alles aangetoond een verdomd goede observator te zijn. Zo werden prachtige menstypes binnen familie, vrienden en bekenden genadeloos blootgelegd in Requiem voor een vriend en Onder Andere. Maar het scherpst is Voskuil wanneer hij dat doet in relatie tot zijn eigen autistische persoonlijkheid: de romans met Maarten Koning in de hoofdrol.

Van die reeks handelde Bij nader inzien over de periode 1946-1953, naar aanleiding van de teleurstelling die Voskuil na zijn studietijd voelde over de illusies van vriendschap. Het Bureau handelde over de periode 1957-1989, naar aanleiding van de teleurstelling die Voskuil na zijn pensioen voelde over de illusies van collegialiteit.

Maar al die tijd lag er nog een ander boek op de plank, en dat is nou eindelijk uitgekomen: Binnen de huid. Handelend over de periode 1954-1955, en wederom geschreven vanuit een persoonlijke teleurstelling. Waar Maarten Koning echter in Bij nader inzien en het Bureau als de morele winnaar (maar de maatschappelijke verliezer) uit de bus kwam, spaarde Voskuil in dit boek zijn alter-ego niet. Hij omschreef het boek niet voor niets als zijn persoonlijkste (in tegenstelling tot de andere heeft hij het ook in de ik-vorm geschreven), en het is duidelijk dat hij het geschreven heeft om zichzelf te kunnen leren begrijpen:

Wanneer je kans zou zien al je reacties vast te leggen, moest het mogelijk zijn achteraf te bepalen wie je bent en daarnaar kon je dan weer handelen. (...) Schaal voor schaal de woordkoeken van anderen van je afpellen tot je bij jezelf kwam, onverschillig wie dat was.
p. 92

Maarten Koning worstelt in de eerste helft van het boek met zijn maatschappelijke carrière. Al zijn studievrienden die zich als student nog afzetten tegen de burgerij raken stuk voor stuk "gearriveerd". Zelfs Maartens rivaal Paul Dehoes, de veel eloquentere en briljantere student uit BNI, aanvaardt een leraarschap in provinciaal Deventer en overweegt zelfs een carrière in de te vermaledijen wetenschappelijke wereld. Maarten constateert:

Ik had geen behoefte aan gezelligheid tegen de achtergrond van een burgermansbestaan met vrouw en kind in een provinciestad. Vriendschap is mooi zolang je iets te verdedigen hebt. Maar als er een vriend er een ei doorklutst, wordt het smerig.
p. 167

Dat de vriendschap dan nog niet wordt afgebroken heeft alles te maken met de tweede helft van het boek, waaruit Maarten Koning als morele verliezer tevoorschijn komt. Dat deel is het beste te omschrijven als handelend over de illusies van de liefde en het huwelijk. Hij spaart zichzelf en zijn omgeving niet, en daarmee wekt het boek bewondering: voor Voskuil dat hij het op papier heeft weten te krijgen, voor zijn vrouw dat ze het postuum toch aangedurfd heeft het uit te geven. Zoals het boek voor Voskuil ongetwijfeld een sleutel was om nader tot zichzelf te komen, is het voor ons lezers een sleutel die verklaart hoe de intellectuele maar geremde Maarten Koning uit Bij nader inzien veranderde in de ironische Maarten Koning in Het Bureau. Ook is nu duidelijk waaróm sommige vrienden totaal uit beeld verdwenen waren, iets waar Bij nader inzien nog niet voldoende verklaring voor bood. En de bewondering voor zijn vrouw Nicolien neemt verder alleen maar toe: ze heeft veel te lijden onder de geestelijke gevangenis waarin Maarten Koning verkeert, met al zijn onzekerheden, emoties en driften over onmaatschappelijkheid, seksuele jaloezie en het huwelijk. De woedeuitbarstingen van haar in Het Bureau zijn nu zoveel beter te begrijpen.

En daarmee is Voskuils oeuvre echt compleet - hoewel ik stiekem hoop dat hij toch nog ook iets geschreven heeft over het moment waarop Maarten Koning ook "gearriveerd" raakte, toen hij in 1956-1957 leraar werd in Groningen. De desillusie daaruit wordt natuurlijk al in het eerste deel van Het Bureau uitgebreid verwoord, maar wanneer je je eenmaal bent gaan spiegelen aan de teleurgestelde neuroot Maarten Koning wil je méér.

Ik begreep dat vrienschap een verfijnde vorm van vijandschap is. Je draait om elkaar heen tot je kunt toeslaan. Hoe beter je aan elkaar gewaagd bent, des te nauwkeuriger verzamel je je gegevens en met des te meer zorgvuldigheid kies je het ogenblik.
p.71

Westminster Quarter in de popmuziek

Heb ik nou echt iets gevonden dat nog niet op internet te vinden is? Ik zat me zojuist af te vragen in hoeveel popnummers de Big Ben (met dat getingel (bekend als Westminster Quarters) & daarna de Big Ben zelf, de klok) te horen is. Allerlei loze feitjes en weetjes zijn te vinden op het wereldwijde web, maar deze essentiële levensvraag heb ik via deze weg nog niet weten te beantwoorden!

Tot nog toe heb ik zelf de volgende nummers:

• Supertramp, Fools Overture (na de piano-intro, onderbroken door stukje speech van Churchill "We shall never surrender")
  
• Sandy Coast, Capital Punishment
• In een heleboel andere nummers (waaronder 2Unlimited, Workaholic) zitten de chimes, maar niet de Big Ben erna.
  

Maar ik weet zeker dat er nóg meer is. Wie biedt?

Gelezen: boekenweek

Tim Krabbé, Een tafel vol vlinders
Midas Dekkers, Piep. Een kleine biologie der Letteren

Tja, wat nou nog te zeggen over de (nagenoeg gratis) oogst van de afgelopen boekenweek? Krabbés boek is me tegengevallen: het eerste deel was goed, het tweede deel had niet gehoeven en het einde paste voor mijn gevoel totaal niet bij de karakterontwikkeling.
Dekkers' essay is precies wat we van Dekkers kunnen verwachten: af en toe zeer scherpe observaties van het mensendier, ditmaal verpakt in niet altijd even scherpe observaties van de literatuur daaromheen. Af en toe lijkt Dekkers de literatoren en hun stukjes er met de haren bij te moeten slepen, alsof ie niet van zichzelf al scherp genoeg zou zijn. Maar dat is de makke van het boekenweekessay, natuurlijk.

Het eerste wat je met een nieuw huisdier doet, is het benoemen. Hiermee wordt het tot eremens verheven. En nu maar hopen dat het zijn naam waarmaakt. Onze poes née Anna kreeg haar ware naam pas na jaren, toen ze een pootje op moest offeren aan de grote kankergod. We noemden haar Statiefje. Dat is altijd nog beter dan veel andere namen van schrijverspoezen. In hun verliefdheid stamelen ook de grootste auteurs onbeholpen bij het dopen van hun poes: Poekie (Cees Buddingh'), Pim (Jos Brink), Poelie (Frans Pointl) en Poef (Remco Campert). Alleen Lennaert Nijgh sprak zijn poes netjes met Meneer aan. Het is niet meer dan rechtvaardig dat Remco Campert in het dagboek van zijn Poef omgekeerd Bril blijkt te heten. Zelf moet ik me wel erg vergissen als mijn poezen mij niet gewoon Ober noemen.
p.33-4

Bewijs

Jaha! Het bewijs is geleverd! N=1! Ha-haa!



Dus! Meer! Nu! Haha!

Imaazje!

Klaas zal zeker ook de gedaante van een mens aannemen. Klaas is de connection, de man, de cowboy. Begrijp je? Klaas komt op een paard. Je kunt alles van hem verwachten.

Vandaag is Robert Jasper Grootveld overleden, de anti-rook magiër die met zijn strijd tegen de sigaretlobby en voor de marihuana, met zijn happenings en provokaatsies van Amsterdam een Magies Sentrum maakte. Een representant daarmee van de neodadaïstische fluxus in de provo-beweging. Maar vooral leuk.

Klaas komt!

Terug naar je maker!

Ook ik doe mee aan de blogwijde weerstand die is begonnen tegen het schrijfsel van een Urker creationist.

Dat doe ik niet omdat ik mensen hun geloof misgun, maar omdat het me grote zorgen baart dat zoveel mensen (41 procent!) in Nederland anno 2009 een wetenschappelijke theorie afdoen als onzin en daar een alternatief boven stellen met als enige argument dat het in een boek staat.

Ik kan me hier wel verder over opwinden, maar een inhoudelijke argumentatie is vrees ik niet aan deze mensen besteed (en dat wordt bevestigd in de reacties die ik op diverse plekken in blogland ben tegengekomen). Voor wat betreft de folder heeft mijn "kerk", het Humanistisch Verbond, dat overigens prima gedaan.

Crisiscarnaval

"We staan voor een nieuwe en grote beproeving," verklaarde Balkenende afgelopen dinsdag: "De tijden worden moeilijk en weerbarstig." Met z'n allen moeten we de schouders eronder zetten.

Waar heb ik dat eerder gehoord? Niet van de rustige de gevoelens temperende Kok (na de moord op Fortuyn zei hij niet meer dan "Laten we onze kalmte bewaren.") of de flamboyante alles wegrelativerende katholieken Lubbers en Van Agt (die niet voor niets hoopte dat de herinnering aan hem zou zijn "als een clair obscur, dat straks in de herinnering zal vervagen als het veelkleurig loofbos onder de melancholieke nevels van de herfst").
Nee, de woorden lijken in grote mate op een ándere roemruchte voorganger: "Wij moeten met elkaar beseffen dat wij [zo] niet kunnen voortgaan" en "Wij zullen ons blijvend moeten instellen op een levensgedrag met een zuiniger gebruik van grondstoffen en energie. Daardoor zal ons bestaan veranderen. Bepaalde uitzichten vallen daardoor weg. Maar ons bestaan hoeft er niet ongelukkiger op te worden."

Was gesproken, premier Den Uyl, bij de oliecrisis van 1973. Dit zijn bijna Balkenendiaanse bewoordingen. Balk past daarmee in orale traditie niet zozeer bij het CDA, maar meer in het bijzonder bij de gereformeerden. En de bekendste gereformeerde premier van na de oorlog is nog altijd PvdA-er ome Joop.

Den Uyl en Balkenende, twee gereformeerde jongens, vol van een gezamenlijk lijden. Samen de schouders eronder, in nagedachtenis van Christus aan het kruis. Want het leven is geen lolletje.

In deze tijden zou een katholieke relativering meer passen.
Alaaf enzo hè.

Kredietcrisis & Krach

Hoewel ik lange tijd dacht en hoopte dat de kredietcrisis van nu weinig om het lijf had in vergelijking met de krach en depressie van toen, begin ik nu te vrezen dat er iets meer overeenkomsten zijn...

De grote depressie van de jaren dertig begon ook als een financiële crisis op de aandelenbeurzen. Door de grote expansie van de prijzen en de hoge dividenduitkeringen was er een zeer hoge mate van speculatie, met name in New York waar behalve de professionele speculanten ook veel individuen actief waren. Deze laatste categorie belegde veelal met geleend geld. Door de hoge mate van speculatie stegen de prijzen tot enorme hoogten, maar spoedig zou blijken op welk drijfzand er gespeculeerd was. In de eerste maanden van 1929 leek met name in Europa de rek er al uit, maar in oktober van dat jaar kwam in New York de echte crash, toen de prijzen dusdanig daalden dat individuele beleggers de leningen niet meer konden terugbetalen, waardoor banken en masse failliet gingen. Dat leidde weer tot een run op nog meer banken, waarbij spaarders in de rij stonden om hun kapitaal op te nemen en thuis in hun oude sok te stoppen, waarop nog meer banken failliet gingen. In de periode 1929-1932 sneuvelden zo ca. 5000 banken. De Federal Reserve Bank deed geen pogingen deze banken te redden.
Het faillissement van al die banken bracht de beurzen in een verdere neerwaartse spiraal. Amerikaanse beleggers trokken zich daarenboven terug uit de rest van de wereldeconomie, wat leidde tot het faillissement van de Creditanstalt, de grootste bank van Oostenrijk, en dat leidde dan vervolgens weer tot talloze faillissementen in Duitsland. De Duitse economie kon daarna de schuldbetalingen, voor een deel het gevolg van het verdrag van Versailles van 1918, niet meer ophoesten, waardoor op zijn beurt de Britse pond onder druk kwam te staan, waarop de Britse banken en bedrijven er steeds slechter voor kwamen te staan. En zo donderde het hele financiële kaartenhuis van de westerse wereld in elkaar.

De crisis bleef echter niet op de beursvloer hangen en had grote gevolgen voor de mensen op straat. Bedrijven gingen massaal failliet en ontsloegen even massaal hun werknemers, waardoor de werkloosheid schrikbarende vormen aannam. In 1932 werden wereldwijd dertig miljoen werklozen geteld – en daar werden dan niet eens de mensen bij gerekend die een baantje van een paar uur in de week hadden weten te vinden. Een goed sociaal vangnet bestond veelal niet: in de hele westerse wereld leidde dit tot een forse toename van mensen die hun huis verloren.
In de Verenigde Staten werden de Hoovervilles een bekend begrip: over het hele land ontstonden in de parken en op andere legen plekken in de steden kampementen van daklozen, spottend genoemd naar de president die maar niet reageerde op de crisis. President Herbert Hoover ging er inderdaad vanuit dat de krach er één van de vele was: zoals eerder zou de markt er wel uitkomen. Niettemin nam hij veel maatregelen om de crisis het hoofd te bieden: hij zette een eerste rudimentaire bijstand op en gaf veel subsidies aan banken en bedrijven in moeilijkheden. Deze maatregelen werden echter bijna teniet gedaan door de verhoging van de invoertarieven die hij doorvoerde, om zodoende Amerikaanse banen te behouden. Dit leidde tot een globale handelsoorlog, waarbij andere landen zelf ook de invoertarieven fors verhoogden, wat leidde tot het steeds meer stilliggen van de internationale handel en een verergering van de depressie.
De depressie had in enkele landen tot een grote inflatie geleid: in Duitsland was dit zelfs een hyperinflatie. De oude centrumpartijen van de Weimarrepubliek leken hier geen antwoord op te kunnen bieden en de gedesillusioneerde Duitsers richtten zich daarom op de extremistische partijen op de linker- en rechterflank: de communisten en de nationaalsocialisten.

Aanvankelijk merkte men in Nederland weinig van de wereldwijde depressie: het loon- en prijspeil bleef tot 1931 genoegzaam stabiel. Daarna tuimelde het land mee in de internationale crisis: het aantal werklozen liep van circa 100.000 rap op tot 480.000 in 1936.
Net zoals in andere landen besloot de regering tot het geven van een financiële ondersteuning aan de werklozen. Deze mocht niet te hoog zijn, anders zouden de werklozen – zo meende men – lui worden. Het bedrag was nauwelijks voldoende voor huur en maaltijd. Om te voorkomen dat de werklozen zwart zouden gaan werken moesten ze één of twee keer per dag een stempel halen in een stempellokaal. Deze als vernederend ervaren stempelplicht tekent het Nederlandse collectieve geheugen van de jaren dertig.

In de Verenigde Staten was Hoovers opvolger Franklin D. Roosevelt aan de slag gegaan met de New Deal, een project dat de overheid weliswaar fors in de schulden stak, maar zorgde voor veel werkgelegenheid waardoor mensen weer konden consumeren en waardoor na verloop van tijd de economie weer aantrok. Nog belangrijker was de keuze die in veel landen werd gemaakt voor de ontwaarding van het eigen geld. Omdat dit betekende dat de eigen producten in het buitenland goedkoper werden, leidde dit tot een toename van de internationale handel.
In Nederland echter hield de regering van Hendrikus Colijn vast aan de gouden standaard waardoor de gulden lange tijd een van de duurste munten was. Daarnaast besloot de regering zo weinig mogelijk uit te geven, tot groot protest van met name de socialistische SDAP. De voortdurende economische recessie waarin Nederland bleef verkeren – terwijl de rest van de wereld weer langzaam opkrabbelde – leidde bij velen tot twijfels over de parlementaire democratie: was dit systeem niet te weinig daadkrachtig in vergelijking met de directe democratie in de VS, of de inmiddels gevestigde dictatuur bij onze oosterburen? Dit vraagstuk leidde in Nederland nauwelijks tot een verdere opkomst van een fascistische partij als de NSB.
Dit liep anders in Duitsland. De inmiddels ingestelde regering van Adolf Hitler boekte succes met de bestrijding van de crisis, door fors in te zetten op industrialisering, infrastructurele werken en herbewapening. De groei in kapitaalslasten die hiervoor echter nodig was, was zo groot, dat de Duitse regering dit alleen kon oplossen door een verdere fysieke expansie, leidend tot de Tweede Wereldoorlog. Ironisch genoeg zou deze oorlog in alle betrokken landen zorgen voor een opleving van de economie, omdat regeringen nu gedwongen werden nog meer te investeren in de industrie (met name voor wapens) en na de oorlog in herstelwerkzaamheden. De winnaar van de Tweede Wereldoorlog was daarmee het bedrijfsleven.

Zo op het eerste gezicht lijkt er een aardige overeenkomst tussen de krach en de depressie van toen en de kredietcrisis van nu. Een deel van de oorzaken van toen zijn dezelfde als die van nu: een overspannen markt, met onverantwoorde leningen (anno nu veroorzaakt door een incompetente president, George W. Bush), die uiteindelijk leidden tot een te grote schuldenlast waarop banken failliet dreigen te gaan. Maatregelen van overheidswege die die wildgroei tegen hadden kunnen houden, die waren ingesteld in de jaren dertig, waren gradueel weer afgeschaft in de jaren tachtig en negentig, waardoor er weer een echte kredietcrisis heeft kunnen ontstaan. Het verschil met toen is echter dat nu de verschillende overheden snel en fors ingrepen. Ook is dat overal in de westerse wereld inmiddels een redelijk adequaat sociaal vangnet aanwezig zodat werklozen niet langer op straat belanden en waarschijnlijk de consumptie uiteindelijk veel minder snel zal teruglopen dan pessimisten nu voorzien. Wat nog belangrijker is, is dat de crisis in gezamenlijk overleg wordt aangepakt. Wereldleiders vergaderen er samen over in de Europese Unie, en in de Verenigde Naties. Helaas zijn er ook enkele tekenen aan de wand dat die samenwerking alsnog de verdommenis ingaat. De nieuwe president van de VS, Barack Obama, heeft een degelijk pakket gekozen om de crisis te bestrijden, maar daarbij zit ook een protectionistische maatregel: de verordonnering dat er puur Amerikaanse materialen mogen worden gebruikt bij bouwprojecten. China en Amerikaanse ondernemers hebben hier al kritiek op geuit, vrezend dat dit kan leiden tot eenzelfde domino-effect van protectionisme als in de jaren dertig, en ik vrees dat ze daarin gelijk hebben. Inmiddels lijkt ook het kabinet-Balkenende de weg kwijt te zijn, althans, als we de geruchtenstromen moeten geloven gaat men bezuinigen in plaats van anticyclisch de economie stimuleren. Straks houden we ook nog krampachtig vast aan een harde euro? Nee, gelukkig staat hier de Europese markt in de weg. Hopelijk zorgt dat er voor dat de kredietcrisis van nu achteraf niets meer of minder dan een reparatie van de kapitalistische hovaardij zal blijken te zijn, en niet het einde van de wereld zoals we die kennen.

PS

Voor degene die op mijn log kwam met de zoekterm "spelkoppen": waar was jij naar op zoek? Fascinating.

School's out

Er is wat ophef over het bericht dat ouders in Nijmegen voortaan gestimuleerd worden om hun kinderen in de eigen wijk naar school te laten gaan. Dat gaat toch in tegen de vrijheid van keuze? En je wilt je kind toch niet naar een zwarte school sturen?

Ik ben het er desalniettemin mee eens. Allereerst moet je de segregatie tussen wijken niet overdrijven. In Nijmegen zijn geen zwarte of kansarme wijken, in Nijmegen zijn wijken die qua samenstelling wat kansarmer zijn en er zijn wijken die qua samenstelling wat kansrijker zijn. Wanneer mensen dus zoveel mogelijk hun kinderen in de eigen wijk naar school laten gaan betekent dat niet de verdere bevordering van zwarte en witte scholen, maar juist een "vergrijzing" ten opzichte van nu. Het rücksichtlos vrij houden van de keuze in het verleden heeft geleid tot de huidige zwartwitte problematiek. Daarnaast heeft het geleid tot een volledige scheefgroei in de scholen: de ene school die in een kinderrijke wijk stond heeft een slechte naam en daar zit dus nog maar een handjevol leerlingen op, de andere school kan de groei niet aan. Daarom is er ook een verzoek *vanuit de scholen zelf* gekomen om een maximum aantal leerlingen vast te stellen: niets is zo erg voor een onderwijsinstelling als ongelimiteerde groei of krimp. En wanneer je als schoolbesturen een maximum afspreekt zul je ook een methode moeten vaststellen waarmee de leerlingen worden geselecteerd. Welke andere methode had je liever gehad?
Met het voorstel hebben de ouders keuzes binnen en buiten de wijk, maar wordt een school in de buurt gestimuleerd omdat kinderen van de eigen buurt ultimo facto voorrang hebben op kinderen van andere wijken. En ik zie eerlijk gezegd echt niet wat daar zo erg aan is, want je wilt je kinderen toch vooral in omgang brengen met buurtgenoten? Je wilt je kinderen toch naar een school kunnen laten gaan waar niet de helft van de ouders hun kinderen met hun SUV komen droppen omdat de school zo ver weg ligt van huis? Je wilt toch ook een school waarin er een fair balance is tussen kinderen van laagopgeleide en hoogopgeleide ouders? Dat is met dit voorgestelde systeem echt een haalbare kaart.

Mijn kinders gaan later lekker naar de school hier om de hoek. Gevuld met een keur aan leerlingen: wit, zwart, rijk, arm, slim, minder slim: en daarmee allemaal een stuk wereldwijzer dan ik was toen ik van mijn basisschool afkwam.